Tuvalet Kültürü ve Medeniyet İlişkisi

İlk Modern Tuvalet

Kültürel bir gezi için gittiğim Gaziantep'te Zeugma antik kentinin kalıntılarının ve birbirinden muhteşem mozaiklerinin sergilendiği "Zeugma Müzesi"ni de ziyaret etme şansı bulmuştum. Herbiri birbirinden güzel antik Yunan döneminin mitolojik efsanelerinin resmedildiği eşsiz güzellikteki mozaikleri ile Zeugma, belkide dünyanın en güzel müzelerinden birisidir. Bu müzedeki muhteşem mozaiklerin yanında beni en çok etkileyen şey, o dönemin yöneticilerinin yaşadığı sarayın (buluntular ikiz villa tabir edilen aslında her biri birer saray olan yerleşim yeridir) kalıntıları idi. Bu kalıntılar arasında en çok dikkatimi çeken şeylerden biri; oturmalı, temizlenme suyu olan, kanalizasyonu olan ilk modern tuvaletin atası sayılabilek olan tuvaleti görmekti. Resimlerden de görülebileceği üzere yan yana olan iki tuvalette iki soylu yan yana oturup, konuşarak, devlet işlerini hallederek hacetlerini giderebiliyorlarmış. Tuvaletlerin dikkat çeken yönü, temizlenme amaçlı olarak ön taraftan akar su şeklinde gelen temiz su, arka taraftan pis su olarak ayrılmakta, sonunda dünyanın ilk modern kanalizasyon borularına bağlanarak pislik uzaklaştırılmaktaydı. Bu ilkel görünen tuvaletler aslında temizlenme (yani taharet) imkanıyla şu anda Batı toplumlarının kullandığı Alafranga tuvaletden bile çok daha ileri noktalardaydı. Ayrıca bu tuvaletler ve kanalizasyon sistemi, Roma İmparatorluğunun temizliğe ne kadar önem verdiğini de gösteriyordu. Benzer şekilde kanalizasyon sistemini ve meşhur Roma hamamlarının antik Roma kenti Pompei harabelerini gezerken de görmüştüm. O dönemin ikiz villasının (saray) kalıntılarından çıkan bu ikiz tuvalet tabiki evin dışındaydı. Ve soğuk havalarda dışarıda tuvaletini yapmak zorunda kalan soylular veya yöneticiler için eziyet verici derecede dondurucu oluyordu. Elbette o dönemin kıvrak zekalı yöneticiler bu sorunun da üstesinden gelmişlerdi. Önce bir çift köle gidip soğuk taşlara oturarak taşları ısıtıyor, sonra da soylular gidip hacetlerini yapıyorlardı. Müthiş pratik ve işe yarayan bir metod bulmuş olan dönemin Roma İmparatorluğu yöneticilerini çok taktir etmiştim. Daha sonra tuvalet kültürü üstünde düşünmeye başladım. Binyıllar öncesinden günümüze gelene kadar olan tuvalet kültürünün evrimini araştırmaya karar verdim.

Tuvalet, tüm dünyada sıklıkla WC olarak tanımlanmasıyla ortak bir isimde buluşmuştur. WC, tanım olarak İngilizce'den "water closet"in kısaltmasıdır. Ülkemizde ise, tuvalet, WC, Yüznumara, Hela, Kubur, Ayak yolu...vb isimlerle anılan tuvalet, Batı'da "rest room" yani, rahatlama odası olarak da anılıyor. Tuvalet en çok rahatladığımız yerlerden birisi olması şaşırtıcı değildir. Tuvalette yaşanan rahatlamanın, beynimizi derin dinlenme, yani alfa moduna soktuğu yapılan bilimsel tespitlerle de kanıtlanmıştır. Bu yüzden hayatımızda en  önemli şeylerin çoğunlukla tuvaletteyken aklımıza gelmesi insanı şaşırmaması gerekir. Belki bu yüzden "Türkün aklının ya sıçarken, yada kaçarken gelir.” sözü bir deyim haline gelmiştir. Kimi araştırmalara göre, insanlar olarak ömrümüzün bir yıldan fazlası bir zamanı tuvalette geçiriyoruz. Dolayısıyla, insan medeniyeti ve tuvalet arasındaki bağlantı çok güçlüdür. İnsan medeniyetinin ulaştığı noktayı tuvaletlerin geldiği noktadan anlayabilirsiniz. Ulusların tuvalet alışkanlıklarından ve temizlik kültüründen medeniyetlerinin durumu hakkında genel bir kanıya varabilirsiniz. Bir ülkenin umumi tuvaletlerinin temizliğine ve fiziki durumuna bakarak, o ülkenin gelişmiş ve medeni bir ülke olduğunu yada olmadığını anlayabilirsiniz. Diş macunu gibi tuvalet kağıdı tüketimi de, gelişmişlik ve medeniyet ölçütlerinden biridir. Tuvalet kültürü aynı zamanda ayrışmanın, ön yargının ve medeniyet çatışmasının da sembolüdür. Milletler diğer milletleri temiz olmadıkları ve tuvalet kültürü olmadıkları gerekçesi ile eleştirir ve hatta kimi zaman da aşağılarlar. Batılılar Doğuluları hoyrat, kaba ve gayri medeni buldukları gibi, yeterince temiz olmamakla, tuvaletlerini çağdışı ve ilkel olmakla eleştirirler. Doğulular ve bizim gibi Ortadoğulular da Batılıları yeterince kişisel temizlik yapmadıkları, büyük tuvaletlerini yaptıktan sonra (taharet musluğu olmadığı için) popolarını yıkamadıkları için eleştirirler. Bitmeyen Doğu-Batı, Gelişmişlik - Az gelişmişlik, Temiz-Pis, kavgaları gibi, medeniyet kavgaları zaman zaman Alaturka tuvalet ile Alafranga tuvalet kültürü üstünden yürümektedir.

Alafranga-Alaturka Savaşları

Kuşkusuz insanların atalarından öğrendiği tuvalet alışkanlığını değiştirmeleri çok zordur. Bu yüzden bizim ülkemizde de Alaturka tuvalet severler ile Alafranga tuvalet severler arasında hangi sistemin daha temiz ve makbul olduğu konusunda bitmek tükenmek bilmeyen tartışmalar sürüp gitmektedir. Özellikle Alaturka tuvaletin yaygın olduğu mütedeyyin ve geniş halk kesiminin bir kısmı, Alafranga tuvalet kullanmayı iğrenç ve İslami temizlik anlayışına aykırı bulmaktadır. Kimilerine göre, alafranga tuvaletin kapağını indirerek oturmak, o tuvalet kapağının plastiğinin bedenine, bacaklarına ve kalçalarına değme hissi çok iğrenç gelmektedir. Çünkü, bu tuvaleti kapağını kaldırmadan ayakta kullanan erkeklerin çişlerini sağa sola, oturma kapağına sıçratma ihtimali bu tuvaleti kullanma fikrini iğrençleştirmektedir. Alafranga severler ise Alaturka tuvaleti çağ dışı, pis ve iğrenç bulmaktadırlar. Onlar için, tuvalete başkalarının kullandığı terlik ile girmek zorunda kalmak, taharet maşrapası kullanmak, bazı erkeklerin ayakta yapmasından dolayı çişlerinin her yere, terliklere, maşrapaya sıçramış olma ihtimali bu tuvaleti kullanmayı iğrençleştirmektedir. Ben ise bu iki tuvaleti de kullanmaya alışan birisi olarak bu duyguların ikisini de yaşadım.  Ben Alaturka tuvaletin dahi olmadığı bir köyde doğdum. Alt katta hayvanların ahırlarının olduğu köyümüz evlerinde, insanların odaları ve tuvaletleri ikinci katta olup, evler tahta ve kalın odunlardan yapılmıştı. Tuvalet denilen yer, altı boş olup, küçük bir çocuğun içinden geçip düşebileceği büyüklükte sadece küçük bir delik olan bir küçük oda demekti. O zamanlar köyümüzde lağım çukuru bile yoktu. Büyük tuvaletinizi yaptığınızda, bıraktığınız emanetlerin ikinci kattan aşağıya yere düşüşüne şahit olabiliyordunuz. Yani, tuvaletin kullanıldığı dışarıdan görülebiliyordu. Çocukluğumda, büyük tuvaletimi yaparken, aşağıdan bostandan birinin geçerek popomu görme ihtimalinin yanında, delikten aşağı düşme endişesi taşıdığım da olurdu! Çünkü, delik küçük bir çocuğun düşebileceği kadar genişti. Bir de, tuvaletin ıslanmaktan dolayı çürümüş ve esneyen tahta zemini çocukluğumda beni güvensiz hissettirirdi. Ama bu sistem de çömelerek yapıldığı için Alaturka sistemine yakındı. Ortaokul ve lise yıllarımın geçtiği Gebze'deki evimizde ve o dönemki tüm çevremizde ise Alaturka tuvalet kültürü hakimdi. Alafranga tuvalet sistemini görmüşlüğüm olsa bile, kullanımı konusunda hiçbir fikrim yoktu. Ta ki Yüksekokul eğitimim için gittiğim Burdur'da ilk gece kalmak zorunda olduğum otel odasına kadar. Yurt kaydım olmadığı için, ilk gece bir otelde kalmak zorundaydım. Konaklamak için o dönem Burdur'un en güzel oteli olan, Hoşafçı Oteli seçmiştim. Yüksekokula kayıt ve yerleşme telaşı yaşadığım o ilk gün, midemde ve bağırsaklarımda da sorunlar yaşıyordum. Huzurlu bir şekilde tuvaletimi yapmaya ihtiyacım olduğu o gece Alafranga tuvalet ile yüzleşmek zorunda kaldım. Çünkü odada sadece Alafranga tuvalet mevcuttu. Bense acilen oturmam gereken bu tuvalete nedense bir türlü oturamıyordum. Benden önce başkalarının da oturduğu o oturma yerine oturmak bana iğrenç geliyordu. Birkaç defa çaresizce tuvaletin etrafında dolandım durdum. Artık bağırsaklarım patlamak üzere idi. O yıllar gibi gelen bir kaç saniye içinde aklıma bir fikir geldi. Tuvaletin kapağını kaldıracak, üstüne çıkıp, tuvaletin kenarlarında ayakkabılarımla basarak atalarımdan öğrendiğim gibi çömelerek tuvaletimi yapacaktım. Evet çok akıllıca bir fikir gibi görünen bu tehlikeli girişimi uyguladım. Düşme korkusu ve ölüm tehlikesi geçirerek büyük tuvaletimi sorunsuzca yaptım. Artık o andan sonra benim için Alafranga tuvalet bitmişti. Bu tuvaleti tasarlayanlardan ve buraya koyanlara küfürler ettim! Şükür ki, bu badireyi de atlatmıştım. Ama doğru düzgün temizlenemediğim için hemen bir duş alarak kendimi ancak temiz hissedebildim. Sonrasında neredeyse on yıl Alafranga tuvalete oturmadım. 28 yaşımda satın aldığımız ilk evimizde Alafranga tuvalet olduğu için zamanla bu tuvalete oturmaya alışmak zorunda kaldım. Zamanla Alaturka tuvaletten daha çok sevdim. Çünkü Alafranga tuvalet ile oturarak yapıldığında Alaturka tuvalet gibi ıslanmıyor ve hiçbir yere pislik sıçramıyor ve tuvalet temiz kalıyordu. Ama bunu anlayabilmek için, yüzleşme yaşamam,  deneyimlemem ve ön yargılarımdan kurtulmam gerekiyordu. Şimdi ise ben Alaturka tuvaleti çok iğrenç, ıslak, kirli ve rahatsız buluyorum. Ama insanların atalarından görerek alıştıkları tuvaletin dışındaki sistemlere ön yargılı bakmalarını gayet iyi bir şekilde anlayabiliyorum. Ancak, biz Türkler değişime çok açık, şartlara çok hızlı adapte olabilen bir halkız. Bu da bizi güçlü kılıyor. Darwin; "Doğada güçlü ve akıllı olanlar değil, şartlara en hızlı adapte olabilenler hayatta kalabilirler." demiştir. Halk olarak 30 yıl önce baskın olan Alaturka tuvalet kültüründen, çoğunluğun Alafranga tuvalet kültürüne geçtiği günümüzde ne kadar büyük çaplı bir kültürel değişime uğradığımızı da anlayabilirsiniz. Alafranga tuvalete geçiş hızımız bizim kolay dejenere olabilen bir halk olduğumuzu ortaya koyduğu gibi, zamana, şartlara ve değişimlere ne kadar hızlı adapte olabildiğimizin de bir kanıtıdır. Bu yüzden, Türk milletinin en güçlü yönü olan adaptasyon ve hayatta kalma genleri sayesinde binyıllar öncesinden gelen Alaturka ve çömelerek tuvalet yapma kültüründen Alafranga tuvalete onyıllar içinde geçme başarısı hiç de yabana atılabilecek bir şey değildir.

En Büyük Türk Buluşu, Taharet Musluğu

 Biz Türklerin ülkemiz dışında en çok zorlandıkları konu taharet musluğunun olmaması sorunudur. Bir arkadaşım, Avrupa'ya çıktığı zamanlarda gittiği her (büyük) tuvaletten sonra kendini kirli hissettiği için duş aldığını söylemişti. Avrupa ve Amerikada taharet alışkanlığı olmaması yüzünden tuvaletlerinde taharet musluğu da yoktur. Bir Alman arkadaşım ise taharet musluğu için; "Türklerin yaptığı en büyük buluştur." diyerek taharet musluğu çözümünü ne kadar çok beğendiğini söylemişti. Kışın dondurucu seviyede soğuk su gelmesinin dışında sistemin mükemmel bir tasarım olduğunu ifade etmişti. Ancak maalesef bu büyük Türk buluşu nedense Türkiye dışında hiç kabul görmemiştir. Alafranga tuvaletler için biz Türklerin dünya medeniyetine hediye ettiği taharet musluğu çözümü sadece Hristiyan ülkelerde değil, Müslüman Arap ülkelerinde dahi kabul görmemiştir. Bunun nedeni, insanların atalarından öğrendiği en temel alışkanlıklarda olduğu gibi, tuvalet alışkanlığını değiştirmesinin de çok zor olmasıdır. Bu yüzden yurtdışına, özellikle de Avrupa ve Batı ülkelerine seyahat eden Türklerin yemeklerde yanlışlıkla domuz eti yeme endişesi dışındaki en büyük tedirginliği taharet musluksuz tuvaletler olmaktadır. Maalesef havaalanından veya Kapıkuleden çıkar çıkmaz çok sevdiğimiz taharet musluğu ortadan kaybolmaktadır. Bu da pratik çözümler bulmakta çok maharetli olan biz Türklerin farklı çözümler geliştirmesine neden olmaktadır. Kimi tuvalete giderken yanına yarım litrelik pet şişe almakta, kimileri de benim gibi yanına ıslak mendil almakta,  kimileri ise çok daha farklı çözümler geliştirmektedir. Yalnız bir keresinde bir proje için uzun süreli olarak kalabalık bir Türk grubu olarak gittiğimiz Almanya'da, çalıştığımız tesisin tuvaletleri tıkanmıştı. Biz ise duruma ses çıkarmasak da, bu durumun yoğun ıslak mendil kullanımından dolayı kaynaklandığını anlamıştık.

Britanyanın Eski Dönemlerindeki Tuvalet ve Lavabo Kültürü

 Kanalizasyon sistemi ve alışkın olduğumuz tuvaletlerin olmadığı eski Britanyada tuvalet pislikleri bir kovada biriktirilip, belli bir saatte pencerelerden sokağa dökülürmüş. Bu yüzden sık sık oluşan alt kata pislik sıçramalarından sakınmak için Londra'da özel bir mimari gelişmişti. İngiltere'de evlerin pisliklerini rahatça dökebilmeleri ve alt kata sıçratmamaları için üst kata çıktıkça evler üst kata doğru genişleyen bir mimari ile yapılıyordu. Bugün hala bu eski mimari tarzındaki evleri Londra'da veya Edinburgh gibi şehirlerde görmek mümkündür. Edinburgh'da pislik dökme saati ve ritüeli varmış. Zamanın şehir yönetimi herkesin kafasına göre bir zamanda pisliklerini sokağa dökmesini yasaklamış. Çünkü sokaktan geçenler ve ticaret yapan insanlar için pis ve tehlikeli olan tuvalet suyu dökme işi sıkı kurallara bağlanmış. Pislikler her gece sakakta olan insan sayısının en az olduğu saat 23:00 da dökülebiliyormuş. Saat 23:00 ü vurduğunda Edinbrough'lular camlarını açıp Fransızca “su geliyor!” anlamına gelen “leau” (aslında evlerin camından dökülen şey su değil, pislik ile karışık su idi) diye bağırarak sakağa pislik dökebiliyorlarmış. Böylece varsa aşağıdakilerin kaçabilmelerine fırsat tanıyarak pislik içinde kalmalarının ve olası kavgaların önüne geçiyorlarmış. Eğer aşağıda birisi varsa Fransızca “su geliyor!” uyarısıyla son sürat oradan kaçması lazım, yoksa kafasına pislik inecek! Neden bu kelimeyi İngilizce değil de Fransızca kullandıklarına gelince, muhtemelen Fransızca olunca pis su bile olsa kibarlaşıyor ve kulağa hoş geliyor olmasından ötürüydü. Bu hikaye bana Matrix filminden çok sevdiğim bir sahneyi hatırlattı. Seçilmiş kişi Neo ve sevgilisi Trinity onları Matrixe ulaştıracak Anahtarcıyı bulmak üzere kendi başına bir kişi (sistem) olan Merovingian’a müracaat ederler. Oldukça egosu yüksek olan Merovingian, onlara yardım etmediği gibi, söz aralarında sürekli olarak Fransızca kelimeler kullanarak bol bol nutuk atmaktadır. Merovingian; "Fransızcayı çok seviyorum, özellikle de küfürlerini. Bu öyle bir his ki, sanki tuvaletten sonra kıçımı ipek mendillerle silmek gibi bir şey!" diyordu. Tabiki Edinburgh’da gece geç saatlerde pislik kovalarının boşaltılması, sokakta kimselerin olmadığı anlamına gelmiyordu. O devirlerde tüm barlar gece saat 22:00 da kapanıyormuş. Bir çok insan sarhoş olarak barlardan çıkıp evinin yolunu bularak evine ulaşabildiği saatlerde pislik döküm saati başlıyormuş. Bu yüzden sarhoş olan insanlar ya sokaklarda bok içinde sızmış olarak, yada evlerine kafasından aşağı pislikler içinde dönüyorlarmış. Sarhoş olmanın bedeli veya cezası gibi bir şey. Bu konuda bir diğer ilginç bilgi de, alt katlarda oturup da, üstten dökülen pisliklerin duvarlarına ve camlarına sıçramasına maruz kalan insanların fakirler değil de, tam tersi en zengin insanlar olmasıymış. Çünkü, o devirlerde çok sık olan yangınlardan dolayı, bir çok insan evinden çıkamadan hayatını kaybetmekteymiş. Bu yüzden, yangında, kaçması en kolay olan alt kat dairelerin ve evlerin fiyatı çok pahalı olduğu için, alt katlarda sadece zenginler kalabiliyorlarmış. Sanırım, fakirler de, fakirliklerini ve ezilmişliklerini zenginlerin üstlerinden pisliklerini dökerek rahatlatabiliyorlardı!

 İngilizlerin iki musluklu ve gideri kapatılan lavabosu

 Birleşik Krallığa ilk gittiğim zamanlardaki en çok garipsediğim olaylardan birisi de, sıcak su ve soğuk su musluğunun ayrı ayrı olduğu geleneksel lavabo dizaynı idi. Ben yüzümü yıkadığım suyu ılıştırmak için önce kaynar su akan musluktan bir miktar alıp, daha sonra dondurucu soğuk su akan diğer musluktan avucumu yakan suyun üstüne ilave edip, ılıştırarak bu suyu yüzüme çarpmaya çalışırken, İngilizler gibi bilimi bulan ve endüstri devrimi yapmış bir milletin neden böyle saçma bir musluk ve lavabo tasarımını kullanmaya devam ettiğini anlamaya çalışıyordum. Daha sonra tabiki bu durumu İngilizlere sordum. Meğerse onlar yüzünü yıkarlarken musluktan aldıkları suyu direk yüzlerine vurmuyorlarmış. Küçük bir mekanizma ile lavabonun giderini tıkayarak, bir küveti doldurur gibi sıcak ve soğuk su doldurarak suyu lavabonun içinde ılıştırıyorlar, sonra da lavabodaki suyu yüzlerine çarparak yüzlerini yıkıyorlarmış. Bizim kültürümüzde lavabonun gideri asla tıkanmadığı gibi, tükürdüğümüz ve burnumuzu sümkürdüğümüz lavabodaki suyu biriktirip ılıştırarak yüzümüzü yıkamak asla yapmayacağımız bir şeydir. Böylece temizlik anlayışında kültür farkının ne kadar önemli olduğunu da anlamış oldum.

Dünya Tuvaletleri

Kimimize göre Batı, tuvalet ve kanalizasyon kültürünü bizden almıştır. Bir zamanlar Batılıların Britanya gibi tuvaletlerini kovaya yapıp sokağa döktükleri, eski çağlarda Fransızlar gibi bazılarının evlerine, saraylarına  ve sokaklarına yaptıklarını, hizmetçilerin bıraktıkları emaneti almaları için üstüne tüy diktiklerini anlatıp mutlu oluruz. Fransızların pisliğe değmemek için yüksek topuklu ayakkabıları, tuvalet sonunda kötü kokmamak için parfümü “Eau De Toilette” icat ettiklerini o dönem bizim hayatımızın nasıl olduğuna kafa yormadan gururlanarak anlatırız. Ama, Batılılar evlerinde yada saraylarında tuvaletlerini kovaya yada sokaklarına ve avlularına yaparken bizim bir evimiz, avlumuz ve sokağımız olmadığını, oradan oraya göçen, arazide nereye müsaitse oraya hacet yapan bir millet olduğumuzu unuturuz. Bu yüzden, bir milletin temizlik anlayışını yargılamak için sadece kıç temizliği kültürüne bakmayı bıraktım. Bunun yanında, Batılıların tümünün poposunu yıkamadığı bilgisi de aslında doğru değildir. Latin İspanyol, İtalyan, Portekiz kökenli milletler popo temizliği için "Bide" isimli popo yıkama lavabosu icat etmişler ve halen daha kullanmaktadırlar. Aslında biz Türkler Latin Roma kültüründen çok şeyler almışızdır. Atalarımız Orta Asya'dan çıkıp Roma İmparatorluğunun yüzlerce yıldır hüküm sürdüğü Anadolu'ya geldiklerinde Roma hamamlarını buldular. Atalarımız da bu hamam ve temizlenme kültürünü benimsedi, yaygınlaştırdı ve bugünlere kadar devam ettirdi. Böylece dünyada Türk Hamamı diye bir kültürün herkesçe kabul görmesine kapı aralandı. Bize esinlenme kaynağı olan Roma hamamlarının kalıntılarını Roma İmparatorluğunun hüküm sürdüğü dünyanın pek çok köşesinde görebiliriiz. Ben Vezüv yanardağının püskürmesi ile lavlar ve küller altında kalan antik liman kenti Pompei yi gezdiğimde Roma hamamlarını görmüş ve çok etkilenmiştim. Bize benzer şekilde popo yıkama kültürü Romalıların temsilcisi olan Latin tomplumlarında da vardır. Bide denilen ve alafranga tuvaletin yanına konulan 2. tuvalet taşı taharet temizliği amaçlıdır. Benim bide ile karşılaşmam da alafranga tuvalet ile yüzleşmem gibi tirajikomik olmuştur. Ziyaret için gittiğim Arabistan’da Hilton otelde "Bide" ile karşılaştığımızda ailecek afallayıp ne olduğunu anlamaya çalışmamız hayatımda unutamayacağım anılarımdan birisi olmuştu. Otel odasının tuvaletinin yanında gördüğüm bide denilen şeye çok şaşırmış, kullanılma amacını anlayamamıştık! İçimde şüphe olmasına rağmen düşündüğüm şey, bunun bir ayak yıkama lavabosu olduğu idi. Hatta hemencecik orada ayaklarımı yıkamıştım. Sonradan araştırma yapıp da, bu bide denilen şeyin ayak yıkama lavabosu değil, bir popo yıkama lavabosu olduğunu öğrendiğimde şaşırmış ve şok olmuştum. :) Tabiki bir daha o lavaboda ayak yıkamadığım gibi, pek yaklaşmadım da. Ancak daha sonra "Bide" lavabosunu veya klozetini araştırdığımda Latin kültürünün temizlik alışkanlığından geldiğini öğrendim. İspanya ve İtalya gezilerimde de bide lavabosunun yaygın olarak kullanıldığını gördüm.

Ancak Arabistan'da tuvalet kültürü ile ilgili olarak şaşırtan şey; tuvaletlerinde temizlenme için taharet musluğu olmaması, bunun yerine duş başlığı gibi hortumlu bir musluğun kullanılması idi. Araplar bu hortumlu ve basmalı musluk sistemini hem Alafranga hem de Alaturka tuvaletlerinin hepsinde kullanıyorlardı.Yani her tuvaletin yanında duş başlığı gibi musluklu bir hortumları daha vardı. Adeta eski tip telefon ahizesi gibi olan bu basmalı musluklu mekanizmayı kullanarak bir elinizle altınıza su tutup, bir elinizle de temizlik yapmanız gerekiyordu. Tabiki başka ellerin tuttuğu bu hortumlu musluğu tutmak zorunda olmak bile alışık olmadığımız için biraz iğrenç göründü. Arabistan'da iken de, aynı Avrupa'da olduğu gibi kendi milletimle, ve buluşu bize ait olan taharet musluğu çözümü ile gurur duymuştum.

Dünya tuvaletlerinden Amerika ve Meksika tuvaletlerini de deneyimleme fırsatı da buldum. Bunun için kendimi çok şanslı hissedebilirim. ABD'de ve Amerikan baskın kültürünün etkisiyle yaydıkları Meksika'da tuvaletler farklı bir çeşit Alafranga olup, biraz geliştirilmiş biraz da değiştirilmiştir. Alafranga tuvaletlerin yuvarlak hatları uzun oval elips biçimine değiştirilmiştir. Oturma kapağının ön uç kesimi, ayakta küçük tuvaletini yapan erkeklerin, oturma kapağını kaldırmamama durumunda çiş sıçraması kapağa gelmeyecek şekilde tasarlanmıştır. Uçaklardaki tuvaletlerin kapak tasarımı da buradan gelmektedir. Kuzey Amerika tuvaletlerinde beni şaşırtan şeylerden biri de, tuvaletlerin yarıya kadar kısmının (temiz) su dolu olmasıydı. Başlarda bu durumu oldukça yadırgasam da sonunda alıştım ve bu tasarımın sebebini de anladım. Klasik alafranga wc’lerde büyük tuvalet yapıldığında, hepimizin başına devalarca geldiği gibi, kazulet tuvalet taşına yapışıyor, sonrasında defalarca sifon çekilmesine rağmen pislikler kolayca temizlenemiyordu. Ama Amerikalıların içi yarı dolu wc tasarımı tüm bu sorunları kökten çözüyor ve ilave fırçalama işlemine gerek bırakmıyordu. Sifonu çekince tuvaletin tüm suları atılıyor, sonrasında sifon sistemi otomatik olarak tuvaleti tekrar yarıya kadar temiz suyla dolduruyordu. Bu tuvalet sistemi ile ilgili bir diğer dikkat çekici bilgi de, sifonunun çok güçlü olması idi. İşte orada, ne Alman, ne İngiliz ne de Türk mühendisliğinin Amerikan mühendisliği kadar ileri olamadığının farkına vardım. Sifonlar o kadar güçlüydü ki, yanlışlıkla sizi bile içine çekebilecekmişcesine korku uyandırıyordu. Bir arkadaşım bu güçlü sifon sistemini "işi şansa bırakmamak" olarak nitelendirmişti. 

Dünya tuvaletleri arasında Japonların da çok temiz ve gelişmiş tuvaletleri olduğunu oraları ziyaret eden bir arkadaşımdan duymuştum. Özellikle Japonya'daki tam otomatik Toto tuvaletlerini anlata anlata bitirememişti. Toto tuvalet, Türk usulu Alafranga tuvalet sisteminin daha da gelişmiş versiyonuymuş. Ilık su ile popoyu el değmeden kendisi yıkayıp, bir de kuruluyormuş. Eeee Japon medeniyetine ve teknolojisine de bu yakışırdı.

Ruslar, Çinliler, Hintlilerin tuvalet alışkanlıklarını da merak ediyorum. Ancak bu ülkelerin gelişmişlik seviyesi ve temizlik algısından dolayı bizim için şok edici ve mide bulandırıcı tuvalet manzaraları çıkabileceğini tahmin etmek hiç de zor değildir. Daha önce Rusya'yı ziyaret eden birisinden Rusya'daki tuvaletlerde, taharet musluğu olmadığı gibi, çoğu tuvalette sifon ve hatta kapı bile olmadığını olmadığını söylemişti. Kapısı olan tuvaletlerde de, kapıların  hacetini gören kişiyi alttan üstten gösterecek şekilde tasarlandığını söylemişti. Yani tuvaletin dolumu yoksa boş mu diye kapıyı tıklatmanıza gerek yok. Direk hacet yapanla göz göze gelince tuvaletin dolu olduğunu anlıyorsunuz. Yine Çin’e seyahat yapan bir arkadaşımdan da ilginç tuvalet hikayeleri duymuştum. Çindeki umumi tuvaletlerde de kapı bulunmuyormuş. Çin tuvaletleri bizim Alaturka tuvalete benziyormuş, ancak bir farkla. Tuvaletin deliği bizdeki Alaturka tuvaletin tam zıttı olarak kapı tarafındaymış. Bir de insanların çömelerek fazla yorulmamaları için bir tutunma borusu varmış. Şimdi manzarayı hayal edin. Hacetinizi gidermek için umumi tuvalete gittiniz. Tuvaletin birinin kapısına geldiğinizde, birisinin arkası size dönük, çömelmiş ve borudan tutunmuş bir vaziyette hacetini giderdiğini görüyorsunuz. Ne kötü bir manzara. Bu şekilde tuvaletinizi yaptığınızı düşündüğünüzde bile içinizi ayrı bir sıkıntı kaplar. En masum anınızda Her türlü incitilmeye açık bir pozisyondasınız. Bu durum bizim kültürümüze tamamen aykırı bir durumdur. Çünkü, bizim kültürümüzde (her manada) önce arkayı sağlama almak  esastır.

Son Söz: Dünyadaki Alafranga tuvaletler içinde Alman arkadaşımın söylediği gibi tuvalet ve temizlik lavabosu bideyi sentezlenmiş olan Türk sistemi Alafranganın en iyisi olduğunu düşünüyorum. Türk tipi Alafranga tuvalette taharet musluğu ve tuvalet kağıdı kullanarak, el değmeden yapılan temizlik en hijyenik ve en sağlıklı olan tuvalet olarak görüyorum. Çok methedilen Japon tuvaleti totoyu şimdilik deneyemedim ancak, taharet musluklu Alafranga wc tasarımı, erkeklerin de oturarak kullanmasıyla dışarıya veya üstümüze sıçrama olayı olmadan, tuvaletin dışı ve yerler ıslanmadan en temiz ve en kuru tuvalet yapma deneyimi yaşatır diyorum. 

İnsanın Ne İster?

İnsan olmanın yolculuğunda insanın fizyolojik ve pisikolojik ihtiyaçlarının harekete geçirici motor işlevi gördüğü ortaya çıkmıştır. Bu konuda psikolog Abraham Maslow tarafından yapılan çalışma ve ortaya koyduğu “ihtiyaçlar piramidi” büyük yankı uyandırmıştır. Maslow’un “İhtiyaçlar Piramidi” büyük ölçüde kabul görmüş bir insan psikolojisi teorisidir. Maslow’un teorisine göre, insanların pisikolojik olarak temel ihtiyaçlarını karşılamaları sonrasında, kendi içlerinde bir hiyerarşi oluşturan daha üst ihtiyaçları tatmin etme arayışına girdiklerini ortaya koymaktadır. İhtiyaçlar hiyerarşisi, bireyin kişilik gelişiminin o an için baskın olan ihtiyaç kategorisinin niteliği tarafından belirlendiğine işaret etmektedir. Maslow'un kişilik kategorileri kendi aralarında hiyerarşik bir dizilim oluştururlar ve her ihtiyaç kategorisine bir kişilik gelişim düzeyine karşılık gelir. Birey, bir kategorideki ihtiyaçları tam olarak gideremeden bir üst düzeydeki ihtiyaç kategorisine, dolayısıyla üst kişilik düzeyine geçemez. Maslow, gereksinimleri en alt basamaktan başlayarak şu şekilde kategorize etmiştiir:
Fizyolojik gereksinimler: Nefes alma, yiyecek, su, üreme, uyku, sağlık, boşaltım… vb temel ihtiyaçlar…

Güvenlik gereksinimleri: Bedensel bütünlük, iş (kimseye muhtaç olmama), geleceğini garanti altına alma, etik, aile kurma, sağlık, mülkiyet güvenliği… vb ihtiyaçlar…

Toplum tarafından kabul görme & dışlanmama: Topluma ait olma (dışlanmama), sevgi, sevecenlik, arkadaşlık, aile, cinsel yakınlık… vb ihtiyaçlar…

Saygınlık gereksinimi: Kendine saygı, güven, başarı, diğerlerinin saygısı, başkalarına saygı… vb ihtiyaçlar...

Kendini gerçekleştirme gereksinimi: Erdem, yaratıcılık, doğallık, problem çözme, önyargısız olma, gerçeklerin kabulü… vb ihtiyaçlar...

Maslow'a göre birey için o an baskın olan gereksinimler hangi kategoriye ait ise, diğer deyişle günlük etkinlikleri ağırlıklı olarak hangi gereksinimleri doyurmaya yöneliyorsa, kişilik gelişmişlik düzeyi de onun istencinden ya da seçiminden bağımsız olarak bu gereksinim kategorisine karşılık gelen düzeyde bulunacaktır. Belirli bir kategorideki gereksinimler tam olarak karşılanmadan kişi bir üst düzeydeki kategorinin gereksinimlerini algılamaz ve böyle gereksinimlere ihtiyaç hissetmez. Örnek olarak günlük olarak karnını doyurabilen fakat güvenlik içinde bulunmayan, kendini sürekli olarak tehdit altında gören bir insanın dünya görüşünü geliştirmek için kitap okumak gibi bir gereksinimi yoktur. Montaigne, "Denemeler"inde aynı konuyu şöyle işler: Çocuklarımıza kendi dünyalarından önce sekizinci kat göklerdeki yıldızların ve devinimlerinin bilimini öğretmek büyük bir saflıktır. Anaksimenes, Pythagoras'a şunu yazmış. Gözlerimin önünde ölüm ve kölelik dururken yıldızların düzeniyle nasıl uğraşabilirim? (Çünkü o sırada Persliler Yunanlılara karşı büyük bir savaşa hazırlanıyorlardı.) Aynı şekilde, insanın cinsel ihtiyaçları, güvenlik ihtiyaçları gibi temel ihtiyaçlarını gidermeden yazı yazmak, şiir yazmak veya hayatının projesine başlamak gibi üst benlik ihtiyaçlarını hissetmeyecek, gideremediği daha temel ihtiyaçlarını giderme peşinde olacaktır. Ancak bir gereksinim kategorisindeki gereksinimlerin karşılanması durumunda kişi, bir üst kategorideki gereksinimleri karşılamaya yönelecektir. Bu durum kişilik gelişme düzeyini de bir üst düzeye sürükleyecektir. Maslow'a göre psikologların yapması gereken, bireyin kendini gerçekleştirme (self-actualization) aşamasına gelmesinin önündeki engelleri ortadan kaldırmasına yardım etmektir. Maslow'un ihtiyaçlar teorisine göre, belirli temel ihtiyaçlarını karşılayamayan insanlar, ihtiyaçlar piramidindeki üst sıraları yani tekamül ve kendini gerçekleştirme katmanını hedefleyemezler. Bu arada, ilk üç basamak olan fizyolojik, güvenlik ve ait olma ihtiyacının hayvanlarda da olduğunu ifade etmek gerekiyor. İnsanı hayvandan ayıran şeyler, ihtiyaçlar, piramidin en üst iki basamağında yer alır. Yani, eğer insanlar olarak günlerimizi sadece karnımızı doyurmak, üremek, toplumdan dışlanmamak, güvenlik ve gelecek kaygıları ile geçiriyorsak, bir hayvandan çok farklı yaşamadığımızı kabul etmemiz gerekiyor. Kısacası, insan olmanın potansiyeli en üstte yer alan iki basamakta yatıyor.

Maslow'un "İhtiyaçlar Piramidi"nde bahsedilmemiş büyük eksikliklerden de söz etmemiz gerekiyor. Bunlar, insanın özgürlük ihtiyacı, anlaşılma ihtiyacı, ben olma yani kendisi olma ihtiyacı ve hayata dair anlam arayışından gelen inanma ihtiyacıdır. İnsan, hayatın, evrenin ve kendinin varoluşunun anlamını ve sebeplerini bilmek ister. Tam olarak bilemediği veya emin olamadığı konular için bir inanma ihtiyacı hisseder. Eğer insan bir inanç sistemi veya felsefe ile bu eksikliğini tamamlayamazsa kendini eksik ve kusurlu bulur. Belirsizlik ve bilinmezlik insanı endişelendirir, tedirgin eder. Yani, insan hayatına anlam katabilmek için bilmek veya en azından inanmak ister. İşte bu ihtiyaç yüzden dinler ve inanç felsefeleri ortaya çıkmışlardır. Dolayısıyla, insanın inanma ve anlam ihtiyacını da ihtiyaçlar piramidine eklememiz gerekmektedir.  İnanma ihtiyacını, temel ihtiyaçların bir basamak üstüne, insanın olmazsa olmaz ihtiyaçlarından biri olarak yerleştirmemiz gerekir. Maslow’un ihtiyaçlar piramidinde yer almayan bir diğer ihtiyaç da, anlaşılma ihtiyacı, ben olabilme veya benlik kurabilme ihtiyacıdır. İnsan, kendisinin etrafındaki diğer insanlarca anlaşılmasına, kendi karakterinin diğer insanlarca kabul edilmesine de ihtiyaç duyar. Çevresindeki insanlarca anlaşılmayan ve kendisi olarak kabul edilmeyen insan kendi içinde büyük bir boşluk hisseder. Zira, insanın erdeminde ilerleyebilmesi için, insanın kişiliğini ve kendi benliğini de aşabilmesi gereklidir. Ancak ben olamayan, ya da ben olmasına izin verilmeyen bir insan hiç bir zaman benliğini aşmak, bilgelik veya erdem yolunda ilerlemek gibi hedefler peşinde koşamaz. Batılı gelişmiş ülkelerin ilerleme sebeplerinden en önemlisi, bireylerinin, birey olma, yani "ben" olma özgürlüklerinin dokunulmaz olmasıdır. Günümüzün ileri ülkelerin en büyük gücü " ben" olabilen insanlarının sayısıdır. Batılı insanların büyük bir çoğunluğunun kendi hobileri, kendi dokunulmaz bireysel yaşam alanları, kendilerini ifade etme özgürlükleri, kendi tarzları ve kendi duruşları vardır. Bizi de, Batılı toplumlar ve bireylerinden ayıran en temel etken bu faktörlerdir. Doğu toplumlarında bireyin tek başına “ben” olması hoş karşılanmaz ve izin verilmez. Doğu toplumları insanları çoğunlukla aşiretler ve büyük aileler olarak yaşarlar. Bu toplum yapısında bireye ben olma özgürlüğü verilmez. Bireyden çok aşiretin, ailenin ve toplumun değerleri önemlidir. Toplum ise çoğunlukla bireyi baskılar. Doğu toplumları ben olamayan miyonlarca insanla doludur. Maslow'un piramidindeki 4. basamak olan saygınlık gereksinimi kendine saygıyı, güveni, başarıyı, diğerlerinin saygısını kazanmayı, başkalarına karşı saygılı olmayı, kişisel bütünlüğü ve kişinin kendisini tam hissetmesini de kapsar. Kişisel bütünlük ve kendini tam hissetme konusu çok önemldir. Son günlerde sürekli eleştiri konusu olan ego kavramı aslında insanın bilinç altındaki benliğidir. Yukarıda belirttiğim gibi, benlik duygusu gelişmeyen, yani "ben" olamayan insan da hiç bir zaman kendini "tam" hissedemez. Benlik duygusu gelişmemiş ve kişisel bütünlüğü olmayan insan piramitin en tepesini, yani "kendini gerçekleştirme" safhasını hedeflemesi yada aydınlanması beklenemez. Doğan Cüceloğlu'nun savaşçı adlı eserinde; "İnsan ancak kendi kişisel bütünlüğü kadar kendisidir. Kendisi olmayan insanın başkalarını etkileme gücü de yoktur. Kendisi olmayan insan, diğer insanların beklentilerini yaşayan sıradan bir insan olarak yaşar. Kişisel bütünlükten kopan insan gelişemez." der.

İnsan, bir manada da Yin Yang döngüsü ile karşı karşıyadır. Gelişim için öncelikle piramit'in alt basamaklarında yer alan temel ihtiyaçlarımızı karşılamaya, ego ve benlik gelişimi ile birlikte kişisel bütünlük duygusuna ihtiyacımız vardır. Fakat sonrası ve en nihayeti piramitin en tepesi olan kendimizi gerçekleştirime seviyesi için ise egomuzu yenmeye ve benlik duygumuzu aşabilmeye ihtiyacımız vardır. İşte bu yol, insan olmanın yoludur. Bu gelişim, hayatın yolu ve yönüdür. Gözlemlerime göre, toplumumuzun ağırlıklı olarak ihtiyaçlar piramidindeki ilk üç basamağının fasit dairesinde takılı kalmıştır. Toplum olarak burada kalmayı sorun etmediğimiz gibi, bu durumun farkında bile değiliz. Yaşamak için yemek yerine, yemek için yaşıyor, hayatımızın büyük bölümünü, yiyerek-içerek, tatile çıkarak, üreyerek ve mal biriktirip daha zengin olmaya çalışarak geçiriyoruz. Ama enseyi karartmaya gerek yok. Umarım bizler de, bir gün “ben” olabilen bireylerin omzunda yükselen ileri bir insan medeniyeti kurmayı başarabiliriz!

* https://tr.wikipedia.org/wiki/Maslow_teorisi

Hayatta Hep Akan Şeritte Olmaya Çalışma Felsefesi

Hayatta Hep Akan Şeritte Olmaya Çalışma Felsefesi

Bir yakınım, başarılı bir işadamı olan patronunun otomobili ile birlikte seyahat ederken, arabayı kullanan patronunun önündeki tüm araçları bir bir sollamaya çalıştığını fark etmiş. Bu hareketten ve sonu gelmeyen bu sollama mücadelesinden dolayı tedirgin olan yakınımın endişesini fark eden patronu, ona açıklama yapma ihtiyacı hissederek; "Bak, benim hem trafikte hem de ticari hayattaki prensibim, önümdekileri sollayıp geçmektir. Eğer bulunduğum pozisyonda kalırsam, kayıptayım demektir. Bu hem ticarette, hem kişisel hayatta hem de trafikte böyledir." diyerek yaşam felsefesini açıklamış.  Böylece, sevgili yakınımın patronu yanındaki çalışanına hiç unutamayacağı çok etkili bir hayat dersi vermişti. Bu felsefe ticari hayatta ve bireysel hayatta kuşkusuz doğruydu. İnsanın olduğu yerde kalması demek, aslında o insanın kayıpta olması demekti. Yerinde saymak aslında gerilemek demekti. Tıpkı bisiklet pedalını çevirmeyi durdurduğumuzda düştüğümüz gibi, ticari işletmelerin yerinde sayması aslında gerilemek demekti. Dünya olanca hızla değişmekte ve gelişmekte, bu değişim de olağanüstü bir rekabet ve yarış ortamı yaratıyordu. Bu baş döndüren hızla değişen ve gelişen dünyada hem bireysel hem de ticari olarak olduğumuz noktada kalmamız aslında gerilemek anlamına geliyordu. Ancak, bir müddet bu konu üstünde düşündüğüm zaman, zihnimde bazı şüpheler ve soru işaretleri belirmeye başladı. Zira, hep ilerleme, sürekli önündekini geçme felsefesi bir manada insanı hep akan şeritte olmaya, hep yükselen trendde yer alma saplantısına da sürüklüyordu. Fakat, insan her zaman akan şeritte olabilir miydi? Dahası, insan her zaman akan şeritte, yada yükselen trendde olmaya çalışmalı mıydı?

Hep akan şeritte olma felsefesi ve isteği ülkemiz insanlarının çoğunun yaşam felsefesidir. Ülkemiz trafiğinde her gün şahit olduğumuz üzere bazı sürücüler kendi şeritleri durduğu ve yavaşladığı anlarda akan şeride sıçrarlar. Orası durduğu zaman yol istemeden, sinyal vermeden, saygısızca yine daha hızlı akan şeride geçmeye çalışırlar. İstanbul'da yaşıyorsanız her gün böyle insanlardan yüzlercesine rastlarsınız. Sürekli olarak akan şeritte olma isteği sadece basit ve kötü bir trafik alışkanlığı değildir. Hep akan şeritte olma isteği, sevgili yakınımın patronu gibi bazılarımız için bir yaşam felsefedir. Sürekli akan şeritte olma isteği, yaşamın her alanında karşılık bulabilir. Örneğin borsada, düşme trendine giren kağıdı satarak, yükselen trendi yakalama çabasında, arabası veya cep telefonu eskimeden, fakat ikinci el değeri en yüksek noktadayken satarak başka sıfır bir araba veya telefon alma çabasında, emlak olarak yükselen trend semtlerden ev veya arsa alma çabasında gözlemlenebilir. Borsa bu durumu takıntı haline getirmiş insanları en çok gördüğümüz yerdir. İnsanlarda borsanın düşme eğiliminde iken satıp çıkma, yükselme trendinde iken ise doğru ve yükselecek kağıda yatırım yapma eğilimi vardır. Aynı şekilde yatırım araçları arasında değişiklik yaparken de hep düşme eğiliminde olandan kurtulma, yükselmekte olan trend yatırımlara sıçrama eğilimi vardır. Hayat tercihlerinde, hayatın önümüze getirdiği yol ayrımlarında, eş ve arkadaş seçimlerinde, ticari faaliyetlerde, iş ve meslek seçiminde, doğru kararı verme saplantısı da hep doğru şeritte olma saplantısından ileri gelir. Genelde insanoğlu kendi kendine yaptığı tercihlerin ne kadar doğru ve akıllı seçimler olduğunu fısıldar durur. İnsan her zaman kendi seçimleri konusunda kendini haklı çıkarmaya çalışır. İnsanoğlu bu yönüyle adeta kendi seçimlerini kutsar durur. Ama aslında diğer seçimi yapsaydı ne olacağını, daha iyi mi yoksa daha kötü mü olacağını, daha mutlu mu yoksa mutsuz mu olacağını, daha zengin mi yoksa daha fakir biri mi olacağını asla bilemez. Bu durum hayatın gizemlerinden birisidir. Bir seçim yaparız ve diğer yolu seçseydik ne olacağını asla bilemeyiz. Aslında hayatta, yaptığımız seçimler ve önceliklerimiz dışında bize ait olan hiç bir şey yoktur.

Gerçekten hep akan şeritte olma mümkün müdür? Bireysel olarak, toplumsal olarak veya ülkeler olarak hayatta hep doğru kararları almak, hep doğru yatırımları yapmak, hep ilerlemek, hep yükselmek, hep büyümek mümkün müdür? Yin Yang felsefesi bunun mümkün olmadığını söyler. Hayatın bir döngü olduğunu, insanların, toplumların, ve medeniyetlerin dönemler halinde inişler ve çıkışlar yaşadığını, insanın bir yönüyle erdemlerle yücelmek isterken, diğer yönüyle karanlığa, kötüye ve günaha ilgi duyduğunu söyler. İnsanın doğru ve yanlış arasında gidip geldiğini söyler. Eckhat Tolle de; muhteşem bir ifadeyle bu konuyu şöyle açıklar:" Herşeyin size geldiği ve sizin gelişip iyiye gittiğiniz başarı devreleri vardır. Sonra onların kuruyup dağıldıkları başarısızlık devreleri vardır. Yukarı doğru yükseliş devresinin iyi, aşağı doğru iniş devresinin kötü olduğu doğru değildir, bunu sadece zihin böyle yargılar. Gelişme ve büyüme genelde olumlu kabul edilir. Ama hiçbir şey sonsuza dek büyüyemez." der. Ben hayatta her zaman akan şeritte olmanın mümkün olmadığını düşünüyorum. Hayatın kendi kuralları, kendi dinamikleri, akıl ve bilimle açıklayamadığımız sırları vardır. Hayatın akışını bazıları Karma ile, bazıları evrensel çekim yasası ile, bazıları da kaderle açıklar. Hayatın, insanlara fırsat eşitliği sağlama zorunluluğu yoktur. Hayatı olduğu haliyle kabul etmek gerekir. Ancak, hayatın çoğu zaman verdiğinin karşılığı olarak başka bir yerden aldığına dair işaretler vardır. Hayat bazen size uzun bir süre yeşil ışık yakabilir. Kırmızı ışığa yakalanmadığınız gibi, sarı ışığa dahi yakalanmazsınız. Ama bazen de hayat size durup dururken, hiçbir anlamı yokken ve asla zamanı değilken beklenmedik bir şekilde kırmızı ışık yakabilir. Bu ani, büyük ve ölümcül bir kaza, tedavisi olmayan ölümcül bir hastalık, ticari bir iflas veya tüm hayatımızı yıkıma götüren bir hata olabilir. Hayat bizi bazen para, bazen güç, bazen kadın veya bazen de tutkularımız ile sınar. Maalesef çoğumuz bu sınamalarda iyi sınav vermeyip kaybederiz. Sürekli akan şeritte olma isteği ve mücadelesi insanın ruhunu yorar. Bu zaten boşuna bir çaba ve asla kazanamayacağımız bir yarıştır. İnsan hayatında her zaman akan şeritte olmaya çalışmak yerine, hayatının trafik ışıklarını ve işaretlerini takip etmelidir. Hayat, akışı içinde kimi zaman bize yeşil ışık yakarken, kimi zaman da sarı ve kırmızı ışık yakar. Çoğu zaman aracımızla seyahat ederken olduğu gibi, hayat, gitmek istediğimiz yöne kırmızı ışık yakarken, bir başka yöne yada gitmek istediğimiz hedefe farklı bir rotadan ulaşmamızı sağlayacak bir yöne doğru yeşil ışık yakar. O durumda olduğu gibi kırmızı ışığa kızıp küfretmek yerine yanan yeşil ışıktan devam etmek insanı mutluluğa götürür. Hayat bizi mutluluğa ve huzura götürecek işaretlerini verir. Yeter ki, hayatın trafik işaretlerini ve yaktığı ışıkları okumasını bilelim.

Korkusuz ve Asker Bir Milletiz

Her milletin belli ve öne çıkan bir özelliği vardır. Örneğin Almanlar çok sistematiktir. Makine gibi kusursuz işleyen sistemler ve kurumlar kurarlar. Hiçbir kuralı atlamaz, tüm kurallara uyarlar ve koydukları tüm kuralları uygularlar. Fransızlar jakoben ve özgürlükçüdürler. İngilizler gelenekçidirler. Her ne kadar demokrasiyi icat eden insanlar olsalar da Kraliçelerine içten bağlılıkları vardır. Eski eşyalarına, kıyafetlerine, mimarilerine ve diğer geleneksel değerlerine de bağlıdırlar. Bununla birlikte dünyanın en iyi politika yapan milletidirler. Yüzyıllar sonrasını planlarlar ve hesaplarlar. Japonlar da gelenekçi ve çok çalışkandırlar. İtaat kültürüne sahiptirler, arı gibi çalışırlar, üstlerinin ve yöneticilerinin verdiği her direktifi titizlikle yerine getirirler. Onur onlar için en büyük değerdir. Verdikleri sözü tutamamak onlar için en onur kırıcı durumdur. Böyle bir durum yaşayıp da Harakiri yaparak idam eden Japon sayısı bir hayli fazladır. Evet, her milletin bir özelliği vardır. Kimi millet bilimde, kimi denizcilikte, kimi ticarette, kimi strateji ve planlamada, kimi ise siyasette iyidir. Bizim özelliğimiz ise savaşçı ve asker millet olmamızdır. Sanki doğuştan asker ve savaşçı doğmuşuzdur. Türkler olarak Orta Asya'dan çıktığımızdan bu yana sadece kendi devletlerimiz için savaşan ve sadece kendi devletimizi koruyan savaşçılar olmadık. Türk askerleri ve komutanları, tarihte birçok ülke için savaşmışlar, birçok ülkenin de koruyuculuğunu yapmışlardı. Ortadoğuda kurulan birçok devletin en seçkin birlikleri Türklerdendi. Tüm dünyaya korku salarak dünyanın en büyük imparatorluğumu kuran Cengiz Han’ın ordusunun yarısı Türklerden oluşuyordu. İranda kurulu olan Abbasi İslam ordularının en seçme birlikleri köleleştirerilen Türklerden oluşuyordu. Daha sonra ordudaki Türk askeri ve subayı sayı o kadar arttı ki, Türk askerlerinin başındaki yöneticileri Abbasi Halifeliğini yıkarak Selçuklu devletini kurmuşlardı. Aynı şekilde Memluk Sultanlığının ordularının da en seçkin birlikleri kölemen Türk askerleriydi. Köleleştirilerek onlar adına savaştığımız bir memleketi, Mısır'ı ele geçirmek de Türkler için hiç de zor olmamıştı. Orta Asyada ve Rusyada kurulan birçok devletin koruyuculuğunu yapan en seçme birlikler Türklerden oluşan birlikleri idi. Türkler olarak neden asker milletiz, hiç düşündünüz mü? Bizi tarih sayfalarında "asker millet" yapan en önemli özelliğimiz korkusuz olmamızdır. On yıllardır yaşadığımız onca terör saldırısı, verdiğimiz on binlerce şehit ve gaziye rağmen, polis, özel harekat, jandarma, özel harekat, subay, astsubay ve uzman birliklerine asker veya polis olarak katılabilmek için açılan her eleme sınavına binlerce başvuru olmaktadır. Bu tehlikeli kadrolara alım zamanlarında ihtiyaç kontenjanın 5-10 katı kadar fazla başvuru olması, ne kadar korkusuz bir millet olduğumuzu kanıtlıyor. Çatışma, ölüm ve sakatlık riski bulunmasına rağmen halkımız askerliğe ve polisliğe hala çok rağbet ediyor. Bu kadar büyük bir çatışma ve ölüm riski eğer herhangi bir Batılı ülkede olsaydı güvenlik kadrolarına karşı bu kadar rağbet görülmezdi. Evet, askerlik ve savaşçılık Türk'ün en büyük yeteneğidir. Neredeyse Türk, savaşmak için doğmuştur. Bu durum, Batılı bilge bir insanın söylediği; "Bir zamanlar nükleer silahlar yoktu, Türkler vardı!" sözü ile kanıtlanıyor. Bu söz, bizim yüzyıllar öncesinde ne kadar etkili bir askeri güç olduğumuza dair düşünülerek söylenmiş bir sözdür. Kuşkusuz korkusuzluğumuz bizim tarihte savaşlarda en güçlü yanımız oldu. Girdiğimiz savaşların çoğunluğunu ölümün üstüne korkusuzca gidebildiğimiz için kazandık. Cumhuriyetimizin kurucusu Atatürk bile Çanakkale Savaşında kurşunları biten askerlerine “ben size savaşmayı değil, ölmeyi emrediyorum!” diyerek süngü takıp düşman askerlerinin üstüne hücuma kaldırabilmiştir. Ne büyük bir adanmışlık ve yüce bir ruh hali! Bunu hiçbir batılı ülkenin subayı ve askeri yapamazdı. Bu korkusuzluğu en son 15 Temmuz darbe gecesinde halkımızın canını hiçe sayarak çatışmanın ortasına girmesinde de gördük. Cesur insanlarımız tankların önüne çıkıyor, çatışma bölgelerinde korkusuz ve umursuzca dolanıyordu.

Yaratıcı Matematikle, Fizikle, Kimyayla, Felsefeyle ve Sanatla Konuşur

Yaratıcı sadece kutsal kitaplarla konuşmaz. Yaratıcı, çoğu zaman matematiğin, fiziğin, kimyanın ve sanatın kendine has diliye konuşur. Yeter ki, bu büyülü dili okumaya ve anlamaya çalışalım. Jack Handey, “Bilge insan tek bir kum tanesine bakarak evreni hayal edebilir.” der. Bilim insanları, sanatçılar ve alimler, yüce yaratıcının dilini anlamaya en yakın insanlardır. Çünkü, yaratıcının dili, bilim, matematk ve sanattır. Yaratıcın iletişim şekli ise ilhamdır. Bilimsel çalışmalarla keşfedilen her yeni durum, insanı hayretten hayrete düşürmüştür. Bilim insanları çalışmalarını yaparken, çözemedikleri problemlerin ve paradoksların üstünde konsantre olup düşünürken, insanın içindeki o sonsuz potansiyelden, hayal ve ilham gücünden faydalanırlar. Bilim adamları hayaller kurar, kuramları ve teorileri hayallerinden aldıkları ilhamlarla açıklarlar. Filozoflar da düşünce, konsantrasyon ve ilhamla maddedeki kimsenin göremediği manaları ve ayrıntıları görürler. Dünyanın yetiştirmiş olduğu en büyük bilim insanlarından olan Albert Einstein, Kendimi ve düşünce yöntemlerimi incelediğimde, bilgiye ulaşmak için hayal gücümün diğer yeteneklerimden çok daha önemli olduğu sonucuna varıyorum.” der. Sanatçılar da yaptıkları eserlerini ilham aldıkları o ilahi kaynağa borçludurlar. Birçok sanatçı yaptığı estetik işleri, besteleri ve sanat eserlerini hayal gücü, ilham ve konsantrasyon ile yaptığını söyler. Sanatçılar normal insanların görmediği şeylerde, akıp giden hayatta sahip oldukları ilham ile güzellikler ve ilginç bağlantılar görürler. Sonra, bunu resmederler, şiire dökerler veya yazıya dökerler. Derin sessizlik anında huşu içinde düşünen bir filozof düşüncenin kaynağına seyahat eder. Bir bilim insanı zamanın görelilik teorisini ve kara delikleri keşfeder, bir sanatçı sonsuzluktan gelen o huşu anında notalarını yerleştiriverir, bir şair şiirinin arasında eksik kalan dörtlükleri buluverir, bir yazar da o derin sessizlik ve huşu anında hikayesinin en can alıcı kısımlarını eliyle koymuş gibi bulup ve yazısına yerleştiriverir. Bir doktor bile hastasına teşhis koyarken konsantre olarak ilham nimetinden faydalanır. Hastasının hikayesini ve hastanın vücudunun semptomlarını dinlerken, konsantre olur ve bekler. Bekler, bekler ve bir süre sonra aldığı ilham ile birlikte teşhisini koyar. Aldığı ilham ile müziklerini besteleyen sanatçının, şiirlerini yazan şairin, yazılarını yazan yazarın, ilham ve hayal gücü ile ufuklar açan bilim adamının, eserlerindeki başlıca faktör olan hayal gücü ve ilhamın kaynağı nedir? Tüm insanların, özellikle de sanatçı, bilim insanı veya düşünürlerin beslendiği o kaynak, sonsuz kudreti ve kaynağı ile tüm evreni kuşatan üstün yaratıcıdan gelen şimdilik gözle göremediğimiz ve ölçümleyemediğimiz bir çeşit enerjidir. Geçmiş çağlarda yaşayan din alimlerinin, filozofların ve bilim adamlarının hayatlarında belli zaman dilimlerinde kendilerini toplumdan izole ederek inzivaya çekildiklerini ve en değerli eserlerini bu inziva zamanlarında yaptıklarını biliyoruz. Bir çok filozof da düşüncelerini inziva anlarında berraklaştırabilmiş, tespitlerini yazıya dökmüş ve sonunda bin yıllar boyu unutulmayacak eserler bırakmıştır. Yine bilim adamları, deneyle kanıtlanması mümkün olmayan şeyleri düşünce, konsantrasyon ve Yaratıcının'ın yardımı olan ilhamla bulmuşlardır. Bunlara örnekler kara madde, zamanın göreceliği teorilerini örnek verebiliriz. Malum Albert Einstein'ın zamanında bu teorilerini kanıtlayabilecek teknik imkanları yoktu. Yine bir çok sanatçı, bilim adamı ve düşünür konsantrasyon ve ilham'ı, işlerini yaparken, düşüncelerini ortaya koyarken, sıklıkla kullanmaktadır. Hiç bir sanatçı, bilim adamı, düşünür yoktur ki ilham olmadan eserlerini ortaya koysun. Hiç bir yazar yoktur ki ilham olmadan yazsın. Ortaya konan her parlak fikir, buluş, sanat eseri, müzik ilham ve ilhama kapı açan konsantrasyon olmadan kendiliğinden ortaya çıksın. Aslında bizler sanatçıların, bilim adamlarının, düşünürlerin eserlerinde Yaratıcının'ın sanatını temaşa ediyoruz. Kimya biliminin periyodik tablosunun önünde şaşkınlığa kapılmamak ve saygıyla eğilmemek elde değildir. Belki farkında olmadan sanatçıları hayranlıkla izleyip, taktir ederken, överken çoğunlukla da gerçek sanatçıyı gözden kaçırıyoruz. Çoğu zaman aslına çok benzetilerek güzel boyanmış bir portreyi veya doğanın yansımalarından birini natürmort olarak çok güzel resmetmiş ressamı büyük bir sanatçı olarak nitelendiririz. Bir hayvanın, bir doğal güzelliğin, bir gün batımının güzelliğini yakalamış bir fotoğraf sanatçısını beğenerek taktir ederiz. Ama bu güzellikleri yokluktan yaratan yaratıcıyı düşünmeyiz. Halbuki sanat kabul ettiğimiz şeyler çoğunlukla sadece doğanın muhteşem güzelliğinin güzel birer kopyalarıdır. Gerçek sanatçı, her şeyi, muhteşem sanatıyla ve erişilmez ilmiyle yokluktan yaratmış olan yaratıcıdır.

Yaratıcı insanlara sadece kutsal kitaplarla seslenmez. Yaratıcı, insanoğlunun bilimsel keşifler yaptıkça keşfettiği matematik ve fizik ile (aslında big bang ile başlayan yaratılış anından beri) konuşmaktadır. Bir yandan insanoğlu yaptığı her keşifle ne kadar az şey bildiğinin, ne kadar cahil ve aciz olduğunun farkına varmış, evrenin, maddenin, insanın ve yaradılışın sırları ortaya çıktıkça insanın şaşkınlığı ve yaratıcının yüksek ilmine olan hayranlık artmıştır. Ancak, diğer yandan, yaradılışın ve maddenin sırları ortaya çıktıkça, insanoğlu kendine aşırı güvenmeye ve kibirlenmeye başlayıp, bilimi de bir din gibi görmeye başlamıştır. Yaratıcı insanlarla kutsal kitaplardan daha çok bilimle, sanatla, matematikle, fizikle ve felsefeyle konuşur. Evren'in kılı kırk yaran ince mühendisliğinde en ileri matematiğin ve fiziğin yasaları vardır. Doğanın, gökyüzünün, yıldızların ve gezegenlerin devinimlerine bakınca gerçek sanatçının varlığının ipuçları kendini hemen belli eder. Yaratıcı insanlarla sadece kutsal kitaplarla konuşmaz.  Hiçbirinin birbirine benzemediği insanların, hayvanların, bitkilerin yaratılışı düşünüldüğünde ardında büyük sanatçının izleri görülür. Bir fabrika gibi çalışan vücudumuz, akıllı bireyler gibi işbirliği yapan hücrelerimiz, en gelişmiş bilgisayarlardan daha hızlı işlem yapan ve daha sırlarını çözemediğimiz beynimiz, akla gelebilecek her türlü hayvan, bitki ve mikrobiyolojik canlının kompleks yapıları insanı düşünmeye iter. Doğada gördüğümüz mucizevi denge, evrenimizin sahip olduğu muazzam yapı, insanların, hayvanların, bitkilerin ve mikrobiyolojik canlıların her birinin kendine has farklılıkları ile akıl almaz çeşitliliği bize hep onu hatırlatır. İster evrim teorisi, isterse direk yaratılış teorisi galip olsun, o üstün yaratıcının varlığından şüphe edilemez.

 

Tarihten Bu Güne İslam Ülkelerinde Bilim, Sanat ve Felsefe

Günümüzde İslam ülkeleri bilim, sanat, felsefe, hoşgörü, saygı ve sevgi gibi kriterlerde dünyanın en geri kalmış ülkeleri kategorisinde yer almaktadır. Ancak tarihte kurulan ilk büyük İslam imparatorlukları zamanının en gelişmiş ülkeleri olup, bilimde, sanatta ve felsefede çok ilerlemişlerdi. İslam’ın ortaya çıktığı ilk 4-5 yüzyıllık dönemde yapılan bilimsel çalışmalarla tıp, matematik, geometri, astronomi, kimya, felsefe ve sosyoloji gibi bilimler dönemlerinin altın çağını yaşadılar. İslam ortaya çıktıktan sonra büyük bir hızla dünyaya yayıldı. Çok kısa bir süre sonra bir imparatorluk haline geldi. İslam imparatorluğu ilk 4-5 yüzyıl içinde Arabistan'dan çıkarak, Kuzey Afrika'ya, oradan İspanyaya, Ortadoğu'dan Orta ve Uzak Asya'ya ve Anadolu'ya kadar sınırlarını genişletti. İslam imparatorlukları Emeviler, Endülüs Emevileri, Abbasiler ve Selçuklular zamanlarında bir çığ gibi büyüyerek siyasi sınırlarını genişletmekle kalmayıp, sanatta, bilimde, tıpta ve felsefede çok önemli başarılara imza attılar. O ilk dönem İslam imparatorluklarını yöneten sultanların büyük bir çoğunluğu ilimi, bilimi, felsefeyi ve sanatı himayeleri altına alıp desteklemişlerdi. O dönemin sultanları ve halifeleri sadece bilimi ve hür düşünceyi cesaretlendirmekle kalmamış, aynı zamanda pozitif bilimlerde veya dini ilimlerde çalışmalar yapan tüm alimleri ve filozofları sahiplenmişler, zamanın üniversiteleri olan medreseleri destekleyerek büyük maddi kaynaklar vermişlerdi. Sultanların ve halifelerin bizzat himaye ve desteğini alan zamanın İslam medreseleri bilimde ve ilimde en ileri üniversiteler haline geldikleri için Avrupa'dan gelen birçok öğrenci de bu medreselere gelerek eğitim almaktaydılar. Yani zamanının İslam medreseleri, günümüzün ileri Batı üniversitelerinin yetkinliğinde ve misyonundaydılar. O dönemde fikir ve vicdan hürriyeti de oldukça ileri bir safhadaydı. Hiç bir alimin inancına ve fikirlerine karışılmaz, her aykırı fikir, hatta ateizm bile serbestçe savunulabilirdi. Sultanlar karşıt görüşlü alimleri sabahlara kadar devam eden fikir tartışmalarına sokup, hangi fikrin, hangi felsefenin, hangi teorinin ve düşüncenin galip geleceğini merak ederek izlerlerdi. O altın zamanlarda Bağdat, Tebriz, Kordoba, Semerkant, Sevilla, Maveaünnehir ilim, bilim, sanat, tıp ve felsefe bilimlerinin başkentleri idi. Özellikle de Bağdat’ta Halife Harun Reşid zamanında "Binbir Gece Masalları"nın bizzat yaşandığı ve anlatıldığı bir refah ve hayaller şehriydi. Melikşah ve onun efsanevi veziri, “Siyasetname” nin yazarı Nizamülmük döneminde İslam İmparatorluğunun Bağdat, Şam ve Tebriz gibi merkezleri medreseleri ve bilimsel kapasiteleri çok yüksek seviyelerdeydi. Aynı dönemlerde Avrupa Ortaçağ karanlığını yaşıyor, şehirleri pislikler ve salgın hastalıklarla kırılıyor, insanlar ise fakirlik içinde, baskıcı ve totaliter krallarının ve kilisenin baskısı altındayken, Endülüs İslam devleti döneminde başkenti olan Kordoba dünyanın en büyük ve müreffeh şehri idi. Tüm cadde ve sokakları taş döşeli, gece aydınlatmalı, hanlar, hamamlar ve en ileri bilimlerin okutulduğu, eğitim görmek için dünyanın dört bir yanından insanların geldiği bir medreseler şehri idi. Bu altın dönemin tek özelliği özgür felsefe ve düşünce değil, pozitif bilimlerde de büyük ilerlemeler kat edilmesi idi. Sıfır sayısını ve sayıları ifade etmek için basamaklı sayı sistemini ilk bulan Hintli bilim adamları ve filozofları olduğu halde, hesaplamalarda ve denklemlerde ilk kullananlar Harezmi gibi o dönemin Arap bilginleri olmuştu. Çünkü o dönem İslam İmparatorluğu çok büyümüş, devlet hazinesinin durumu, ödenmesi gereken maaşların belirlenmesi, toplanması gereken vergilerin hesaplanması gibi konularda eskiden beri kullanılan Roma rakamları artık yetersiz kalmaya başlamıştı. Bu yüzden ileri hesaplama metodları bu dönemde ortaya çıkmıştı. İleri matematikteki algoritma ve cebir (Al-Jabr) de o dönem Harizmi tarafından bulunmuştu. Müslümanlığın hızla yayılması sonucu uzak coğrafyalardaki insanların Müslümanların kıblesi olan Mekke’nin yönünü bulma, ve namaz vakitleri için güneşin pozisyonunu tespit ihtiyacı da ileri astronomi bilgisi gerektiriyordu. Bu yüzden kıtasal ve bölgesel yön bulma sistemi, ayın ve güneşin hareketlerine bağlı olan zaman hesaplama sistemlerinde ileri bilimsel metodlar geliştirmeyi zorunlu kılıyordu. İslam’ın en önemli özelliklerinden birisi de temiz olmaktı. Bu yüzden, sabunu da ilk olarak bulanlar Araplar olmuştu. Kuşatmalarda surları tahrip etmek için ilk barut kullanan millet Araplardı. Siyaseti ve ekonomiyi bilim haline getiren de sosyolojiyi kuran alim, “Coğrafya kaderdir.” diyen İbni Haldun olmuştur. İbni Sina, çağının en ünlü tıp fen bilginiydi. Kitapları yüzyıllarca Avrupa’da dahi tıp okullarında ders kitabı olarak okutulmuştu. Gözün ve ışığın yapısı ve işleyiş şekli İslam alimi İbni Heysem tarafında bulunmuştu. İbni Heysem, ışığın kırılması ve yansımalarının hesaplanması üzerine yazmış olduğu Kitab-ül Menazir ile optik biliminin kurucusu olup, kitapları Ortaçağ’da Müslüman ve Hristiyan ülkelerinde ders kitabı olarak okutulmuştu. Günümüzde halen daha kullanılmakta olan neşterler ve ameliyat ekipmanlarının büyük bölümü yine Endülüslü tıp alimlerce bulunmuş, ilk katarakt ameliyatı Endülüs’te yapılmıştı. Biruni, tıp alanında önemli çalışmalara imza atmış, ilk defa sezeryen ile doğum yaptıran kişi olmuştu. Jabir ibni Hayyan Nitrik asit, Hidrojen klorür ve Sülfürik asit'in rafine ve kristalize yöntemlerini bulmuş, eserlerinden 12. yüzyılda Latince'ye çevrilmiş olan Kitab al-Kimya adlı eseri, Simya ve Kimya kelimelerinin kökeni olmuştur. Alkol, ve Alkali kelimeleri gibi Al ile başlayan bir çok kimya terimi Arapça’dan gelir. Çünkü bu maddeleri Arap Simya alimleri bulmuştur. Eskiden beri uzaydaki yıldızları ve gezegenleri gözlemlemekte, sınıflandırmakta ve mesafelerini tayin etmekte kullanılan bir rasad aleti olan başlangıcı Milattan önceye kadar dayanan usturlap aletini yeniden icad etti denecek kadar geliştiren ve kullanan Müslüman astronomlar Fezari ve Zerkall idi. Usturlaplar daha çok namaz vakitleri, öğle vakti, gece ve gündüz sürelerinin tespiti ve yönlerin bulunması gibi çeşitli işlerde kullanılırdı. Harezmi bir eserinde usturlabın kırk üç çeşit kullanılışını anlatmıştı. İslam’ın bu altın çağında, bilim, sanat ve felsefeye karşı o kadar yüksek bir teveccüh varmış ki, dünya üstünde yazılmış olan tüm kitapların Arapçaya çevrilmesine girişilmiş, Yunanca, Hintce, Süryanice, İbranice ve diğer kadim milletlerin dilinde yazılmış binlerce kitap Arapça’ya çevrilmişti. O dönemin Farabi gibi büyük filozofları, Yunan, Hint ve diğer felsefeleri İslam felsefesi ile sentezlemişlerdi. Bu çeviri ve sentezleme çalışmaları o kadar etkili olmuştu ki, Batı’da Rönesans ve Reform hareketlerine yol açacak aydınlanma hereketi İbni Rüşd gibi bir çok İslam aliminin çalışmalarından ilham almiştı. (Rafael'in ünlü "Atena Okulu" tablosunda İbni Rüşd'ü buldunuz mu?)

Daha sonra, pozitif ilimlerin ulemalarca, halifelerce ve padişahlarca terk edilerek yerine sadece dini ilimlere öncelik ve önem verilmesi neticesinde İslam ülkelerinin duraklama ve gerileme süreci başlamıştır. Buna mukabil, bağnazlık gittikçe artmış günümüze kadar gelen zaman diliminde İslam devletlerinin başı bir türlü dertlerden kurtulamamıştır. Birçok araştırmaya göre bilim, ilim, sanat ve felsefenin önde tutulduğu o parlak dönem, İmam Gazali dönemine kadar devam edebilmiştir. Sadece dini ilimleri önde tutan akımın öncüsü olduğu söylenen İmam Gazali'nin filozoflarla ve pozitif bilimlerle uğraşan insanlarla mücadeleye girişmesi, bitmek tükenmek bilmeyen reddiyeler yazması sonucunda sultanların, halifelerin ve meliklerin aklını çeldiği, İslam imparatorluğunun pozitif bilimlerden uzaklaşılıp, sadece dini ilimlere yönelmesi akımını başlattığı söyleniyor. Elbette İslam aleminin pozitif ilimden, bilimden, felsefeden ve akıldan uzaklaşmasının tüm suçunu İmam Gazali'ye yıkmak pek doğru bir yaklaşım değildir. Elbette, o dönemin yüzyıllarca sürecek siyasi karışıklıklara ve kaosa yol açan, taş üstünde taş, baş üstünde baş bırakmayan Moğol istilasının, tüm şehirleri, sarayları, kütüphaneleri, medreseleri yakıp yıkmalarının da etkisi çok büyüktür. Moğol akınlarının yarattığı yıkım neticesine yüzyıllar boyu sürecek çalkantılar meydana gelmiştir. Bu dönemden sonra, alimlerin daha çok dini ilimlerin önemli olduğunu fetva vermeleriyle melikler ve padişahlar da artık pozitif ilimlere ilgilerini kaybetmişler ve maddi desteklerini kesmişlerdi. Bir süre sonra da İslam ülkelerinde pozitif bilimler tamamen terk edilmiş ve unutulmuştu. Pozitif ilimler Allah’a ve cennete ulaşmada zaman kaybı olarak görülmeye başlanmış hatta, yorumlar ve fetvalar öyle boyutlara ulaşmıştı ki, aklı önde tutan pozitif ilimler; matematik, felsefe astronomi veya kimya ile uğraşmak "şeytan işi" olarak yorumlanmıştı. Tarihte anlatılan bir hikaye vardır. Yavuz Sultan Selim zamanında İstanbul'da çok şiddetli bir deprem olur. Yavuz, saray müneccimlerini ve dini alimlerini çağırarak bu depremin nedenini yorumlamalarını ister. Dini alimler bu olayı, Yavuz Sultan Selim'in o dönem yaptırdığı rasathaneye yorarlar. Derler ki; "Hünkarım, bu rasathane ile gökyüzünü gözlemek, Allah'ın işine karışmak demektir. Bu yüzden Allah bizi cezalandırmıştır!" Bu yorum Yavuz Sultan Selim'e de çok mantıklı gelmiş olacak ki, kendi yaptırdığı o dönemin en modern rasathanesini savaş gemileri ile top ateşine tutularak yıkılması emrini verir. Bu hikaye bana hiç uydurulmuş bir vak’a gibi görünmüyor. Zira, din alimlerince "şeytan işi" olarak nitelendirildiği için matbaa Osmanlı'ya ancak yüzyıllar sonra gelebilmiştir.

Ama, yaratıcı yalnızca kutsal kitaplarla konuşmaz. Yaratıcı, çoğu zaman Matematiğin, Fiziğin, Kimyanın ve Sanatın kendine has diliyle konuşur. Günümüzde dahi, insanların büyük bir kısmı kafalarını kutsal kitaplara gömmüş olarak ömürlerini ayetlerin gerçek veya zahiri anlam tartışmalarıyla, ayetlerdeki ebcet hesabı tartışmalarıyla ve satır aralarında mucize arayışlarıyla geçirmektedir. Fakat, yaratıcının konuşma lisanını öğrenip, o sonsuz kaynaktan faydalanmak akıllarına bile gelmiyor. "Sanatın, müziğin, edebiyatın, felsefenin, dinin, tüm bilimlerin sahibi ve bunların sebebi olan yüce yaratıcıya selamlar ve hamdü senalar olsun."

 

*Foto Kaynağı: https://tr.wikipedia.org/wiki/Atina_Okulu

Kuralsız Bir Ülkede Yaşamanın Avantajları

Adaletin ve "hak" duygusunun hakim olduğu, kanunların uygulandığı, insanların kurallara uyduğu ve uydurulduğu ülkelerin avantajlarının herkes farkındadır. Adaletin, kuralların ve hukuk sisteminin hakim olduğu ülkelerde bireysel ve toplumsal gelişme had safhadadır. Gerek ülkenin ekonomik gelişmişlik seviyesi, gerek de girişimcilik kapasitesi seviyesi bariz bir şekilde artarken, toplumda yaşayan bireylerin kişisel gelişimi ile birlikte, hayattan aldıkları mutluluk da artar. Adalet ve hak duygularının olduğu, kanunların olduğu, kuralların uygulandığı ülkeler; kişiler, kurumlar, yatırımcılar ve devletler için tahmin edilebilir (kestirilebilir) ülkelerdir. Kuralların uygulandığı ülkelerde yaşayan insanlar gelecek ile ilgili plan yaparlarken, beklenmedik şeylerin olabileceği kaygısını taşımazlar. Geleceğe güven duyarak işlerini ve hayatlarını planlayabilirler, geleceğe yatırım yapabilirler.

Kurallara uyulan ve uygulanan ülkeler refah seviyesi en yüksek ülkelerdir. Kestirilebilir ve güvenilir ülkeler yatırım çeker. Aksi durumda olan, kuralların olmadığı veya uygulanmadığı kestirilemez,  güvensiz ve güven vermeyen ülkeler oldukları için yatırımcı yatırım yapmaya korkar. Çünkü belirsizlik güven duygusunu zedeler. Bu yüzden dünya üstünde ne yapacağı belli olmayan, kanun, kural ve adaletin olmadığı ülkeler geri kalmış ülkelerdir. Kurallara uyulmayan, kanunların olmadığı veya uygulanmadığı ülkelerde yaşayan insanlar kendilerini güvensiz ve çaresiz hissederler. Başlarına ne gelebileceğini hiçbir zaman kestirememenin insanı mutsuz ve huzursuz eden bir etkisi vardır. Uğrayacağı bir haksızlıkta devletin ve hukuk kurallarının insanı koruyamayacağının bilinmesi kendini güvensiz hissetmesine neden olur. Güvensizlik ise, insanın hayattan aldığı mutluluğu ve keyfi yok eder. Her an bir haksızlıkla karşı karşıya olmak insanı tedirgin eder. Sürekli kendi hakkının yeneceğinden endişe duyma ihtimali insanı strese ve depresyona sokar. Sürekli kendini savunmak zorunda olma psikolojisi, insanın hayatından keyif almasına engel olduğu gibi, ruhsal bir yorgunluğa neden olur. Adalet duygusunun tam oturmadığı, kuralların olmadığı veya uygulanmadığı, güçlü olanın haklı çıktığı, orman kanunlarının geçerli olduğu kuralsız bir ülkede yaşamanın sıkıntıları herkesçe malumdur. Hayatın, insanların ve devletin kestirilemez oluşu insanın ruhunu yorar da yorar. Adalet duygusunun olmayışı insanların üstündeki ruhsal gerilimi ve stresi artırır. Sürekli bir haksızlığa uğrama ve başkalarının haklarımıza tecavüz etme ihtimali insanları endişelendirir, saldırganlaştırır ve toleransını azaltır. Netice olarak böyle bir ortam insanları mutsuzlaştırır ve umutsuzlaştırır. Geleceğe olan güven duygusunu zedeler. Hep tetik olma ve savunmaya geçme durumu zamanla insanları depresyona sokar. Hatta cinnete bile sürükleyebilir.

·         Ancak herşeye karşın, kuralsız bir ülkede yaşamanın bazı avantajları da vardır. Bu avantajlar neler midir? Buyrun o zaman; (her zaman yapmamak, kaydıyla ama çoğunlukla);

·         Trafikte kırmızı ışıkta geçebilirsiniz!

·         Gidişli gelişli yolda ters şeride girip dörtlüleri yakıp ilerleyebilirsiniz!

·         Emniyet şeridine girip dörtlüleri yakıp herkes dururken ilerleyebilirsiniz. Böylece kendinizi akıllı yada uyanık görebilir, kendinizle övünebilirsiniz!

·         Şerit ihlali, makas atma, arabanızla diğer araçları sıkıştırma gibi trafik ihlallerini ve eşek şakalarını yaparak eğlenebilirsiniz!

·         Arkadaşlarınızla otobanlarda veya şehirlerarası yollarda yarışabilirsiniz.
Arabanızı eğer çıkabiliyorsa kaldırımlara park edebilirsiniz. Merak etmeyin, ne size ceza yazmak için kararlı bir devlet mekanizması, ne de bu durumu dert eden, sizi şikayet edecek bir halk vardır!

·         Eğer motorunuz veya mobiletiniz varsa, aracınızı yayaları ezme pahasına trafiğe kapalı alanlarda veya kaldırımlarda sürebilirsiniz!

·         Sinemaya gitmenize yada DVD satın almanıza gerek yoktur. En vizyon filmleri ve dizileri internetten izleyebilir, bilgisayarınıza indirebilirsiniz. Böylece en vizyon filmleri ve dizileri bedavadan izleyerek bilginizi ve görgünüzü artırabilirsiniz!

·         Aynı şekilde ihtiyacınız olan bilgisayar programlarını, şarkıları ve kitapları da internetten para vermeden indirebilirsiniz. Böylece hiçbir bedel ödemeden kültürünüz artar!

·         İhtiyacınız olan kitapları korsan olarak çok daha ucuza satın alabilir, çok daha ucuza, bedavaya yakın bir bedelle aydınlanabilirsiniz!

·         Almayı düşündüğünüz marka ürünlerin çakmalarını ve birebir kopyalarını çok daha ucuza semtinizin pazarından  temin edebilirsiniz. Yani çok daha ucuza marka ürünleri satın alarak şık gezebilirsiniz!

·         İşadamı veya tüccarsanız fiş kesmeden, vergi vermeden, vergi kaçırmanın bin bir türünün keyfini çıkarıp, şirketinizi ve işletmenizi hızla büyütebilirsiniz. Böylece milyoner hayata adım atabilir, lüks arabaların, yatların ve rezidansların keyfini çıkarabilirsiniz. Merak etmeyin, ne maliyenin düzenli ve rastgele vergi kontrolleri vardır ne de bu durumun farkında olan, sizi şikayet edecek bir halk!

·         Yürürken sokağa, caddeye, arabamızla giderken yollara, piknik yaptıktan sonra yeşil doğaya, deniz kenarında denize ve sahile kısacası her yere çöplerinizi, sigara izmaritinizi ve çekirdek kabuklarınızı atabilirsiniz. Merak etmeyin kimse size ceza kesmez. İçinden sizi kınayan insanlar olsa bile, genelde herkes sizi sineye çeker!

·         Ev çöplerinizi ayırmak zorunda değilsiniz. Sadece çöplerinizi evinizden ve arabanızdan dışarıya çıkarmanız, hatta dışarıya atmanız yeterlidir. Molozlarınızı da dışarıya, doğaya bırakabilirsiniz. Hatta gittiği sürece tuvaletinize dahi dökebilirsiniz. Merak etmeyin, ne sorgulayan ve ayıplayan bir halk, ne de kontrol eden devlet vardır.

·         Endüstriyel işletme sahibiyseniz atıklarınızı doğaya atabilir, kanalizasyona salabilirsiniz. Atık gazlarınızı çevrede yerleşim birimleri olsa bile özellikle geceleri rahatça havaya salabilirsiniz. Merak etmeyin, endişelenmeniz gereken ne düzenli ve rastgele kontroller vardır ne de bu konuyu dert eden, sizi şikayet edecek bir halk!

·         İş güvenliğini ve çalışma yasalarına tasalanmadan personelinizi uzun saatler, istediğiniz kadar hatta köle gibi çalıştırabilirsiniz!

·         Eğer cebinizde paranız varsa, istediğiniz evi, apartmanı veya işletmeyi istediğiniz şekilde istediğiniz yere yaptırabilirsiniz. Merak etmeyin, ne sizin canınızı sıkacak imar uygulamaları, ne de kontrolleri vardır!

*Eğer kurallara uyan, başkasının hakkına saygı duyan fakat aynı şekilde diğer insanlardan da bunu bekleyen biri iseniz sizin işiniz zordur bu ülkede. Hayat sizin için cehenneme döner. Her gün, her adımda kanunsuzluğun, kuralsızlığın ve adaletsizliğin yumruğunu midenize ve yüzünüze yersiniz de yersiniz. Çünkü, insanın insan onuruyla yaşaması zordur ülkemizde. Gün içinde mutlaka bir tehditle, türlü haksızlıkla, hak gaspı ile, karşılaşır insan bizim güzelim ülkemizde. Kuyrukta beklerken önünüze girmeye çalışanlar, her yerde tanıdığını, hemşerisini kullanarak öne geçmeye ayrıcalık elde etmeye çalışanlar, kaba gücünü veya ekonomik gücünü kullanarak istediğini yapmaya, diğerlerini ezmeye çalışanlar... En azından trafikte bir gün içinde dahi onlarca hak gaspı ve tehditle karşılaşırsınız. Siz bir yere dönmek için kuyrukta diğer arabalarla sıra beklerken, birileri hiç olmayacak bir yerden kafayı sokmaya, önünüze dalmaya çalışan arabalar ile sinir harbi yaşarsınız. Kırmızı ışıkta geçerek sizi strese sokanlar, siz trafikte sıkışmış halde beklerken emniyet şeridinden çakar taktırarak (devlet görevlilerinin acil durumlar için kullanmaları gereken, fakat acil durum olmasa da tüm resmi plakalı araçların ve bazı uyanık vatandaşların sanki devlet görevlisi imiş gibi araçlarına taktırdıkları ışıklı uyarı cihazı) geçen araçlara içerler ve Türkiye'de vatandaş olmanın sızısını içinizde yaşarsınız. Zaman zaman arabasına, ekonomik durumuna, sosyal statüsüne güvenen insanların trafikte sizi sıkıştırdıklarına sıklıkla şahit olduğunuzda bu güzelim ülkenin vatandaşı olduğunuza içerlersiniz. Bir devlet dairesinde veya hastanede de işiniz olduğunda da benzer duygulara kapılabilirsiniz. Yüzsüz yada saf, salak taklidi yaparak uzun kuyruğun önüne, bekleyenlerin önüne geçen vatandaşlarımız olduğu gibi memur, şef, müdür ve hatta bir hademe tanıdığı olan birisi göstere göstere sırada bekleyen onlarca insanın önüne geçebilir. Ve siz içinizden kınamak dışında hiçbir şey diyemezsiniz. Eğer maaşlı bir çalışan iseniz maaşınızdan siz görmeden kesilen vergilerle güzel ülkenizin bütün yükünü sırtladığınızın az çok farkındasınızdır. Sizin verdiğiniz yüksek vergilerin yanında, şirket sahibi zenginlerin dokunulamaz olmasının, doğru düzgün vergi vermemelerinin, devletinizin de buna kapı açtığının, çanak tuttuğunu bilmenin sıkıntısını yaşarsınız. Vergisini düzenli ödeyenler de, düzenli olarak aldatılırlar ve enayi yerine konulurlar bu ülkede. Çünkü her birkaç yılda bir vergi affı çıkar. Zamanında ödeyenler ise saf vatandaş oldukları ile kalırlar bu ülkede. Üstelik, bu saydığım haksızlıklar, zorbalıklar ve kural tanımamazlıklar en basitleridir. Çok daha büyük hak gasplarına da kolayca rastlayabilirsiniz. Peki, neden Avrupa'lıların kendi ülkelerinde birbirlerine, karşı saygılı, hak, adalet kavramları üstüne kurabildikleri huzurlu bir düzeni biz neden kuramıyoruz hiç düşündünüz mü?

*Nevzat Keleş-Yansımalar